 |
 |
 |
  |
|
|
|
|
 |
|
|
COMMODORE J.V. BAINIMARAMA, OSt.J,MSD,jssc,psc TURAGA PARAIMINISITA ENA BOSE NI TURAGA KEBA NI MATAIVALU E DELAINABUA, SUVA 16 – 17, TISEBA, 2008. Ni sa tiko saka na Turaga na Peresitedi, na Turaga Bale na Tui Vuda. Ni tiko na Turaga na iLiuliu ni Bose ni Turaga, na Minisita ni Veika Vakaitaukei. Ni tiko na Turaga na Marama Bale na Turaga kei na Marama na Lewe ni Bose ni Turaga Ni tiko na Lewe ni Matabose ni ‘Vueti Viti Me Vinaka Vei Keda Kece Kemuni na Turaga kei na Marama. 1. Taumada au via vakaraitaka na noqu vakavinavinaka levu vei kemuni na Turaga kei na Marama, koni raica na bibi ni veika e baleta na noda vanua, ka ciqoma na veisureti moni tiko ena Bose ni Turaga edaidai. 2. E ka ni rarawa ni so vei ira era sureti era sa vakaraitaka raraba ni ra na sega ni tiko ena bose, ena kena i valavala ka sega ni i vakarau vakaturaga. Na nodra sega ni tiko, era sa sega kina ni vakayacora na nodra i tavi ki na nodra vanua kei na i Taukei raraba. 3. Ena vuku ni veika oqori au via vakavouia kina vei keda na nodra i tatau na Gone turaga bale na Tui Cakau, ka ra a Peresitedi talega ni noda vanua ena gauna oya, ena nodra sogota tiko na bose ni Turaga ena Epireli 1991. Era a kaya kina va qo ne; “Ia ena vica na macawa sa oti, ka yacova mai na macawa oqo, au raica ni ra sa kudrukudru i ra mo voli ga eso, ena nodra via vaka vu veivolavolai ena niusiveva ni noda vanua. Na i matai ni ka e vakaraitaka vei au, ni ra sa via buliya e dua na mataqali vakasama me sa turaga levu duadua ga na editor ni niusiveva ka me vakatau tiko vua na i tini ni lewa, ni ka eda via vakaraitaka. Na kena i karua, e dusiya ga na levu ni lecaika kei na loma qa, ni tu ga na vanua me lutu kina na sore ni i tei ni veivakameyautaki vakaturaga, ka ra qai dau laki vakalutumi yawa ena niusiveva, mera vosa baleta kina ena domo lutu yawa, na veika kau vakatoka me i solisoli vakalou ki vei keda eda kawa i taukei. Au via vakauqeti kemuni kina na turaga kei na marama, mo ni gumatua ka vakamatautaki ira kina, na nomuni bose va koro kei na bose ni tikina, me ra laki tuberi kina ena vei rogorogoci kei na veivakameyautaki dina vakaturaga. Au via vakadeitaka mo ni kila tiko, ni ko ni a gunuva na wai ni sucu ni vosota, mo ni taukena kina na nomuni i tutu vakaturaga. O koya gona, ni so e vosa doudou ka sega madaga ni ra bau vakatulou, au tataunaka mo ni dei ena loloma dina vakaturaga ka rawa ni vakatauvatani kei na dua na senikau boi vinaka. Na gauna eda qiliraka kina e bukubuku ni yavada me sa raqosa, qai solia mai na kena i boi talei taucoko sara, me i otioti ni nona soli ka ni loloma. Oya gona na wai ni sucu ni vosota” 4. Oya kemuni na turaga kei na marama, na lewe ni bose ni turaga, na i tatau titobu ni veituberi ka ra kilai tani kina na noda turaga bale ena gauna oya, ka dodonu meda dau nanuma tiko. 5. Ai naki bibi ni bose oqo, oya me da mai veitalanoa ka veirogoci vakaturaga, vakaveiwekani, vakasavasava, ka veivosaki vakadodonu me baleta na i naki ni Matanitu ena gaunisala sa na vavaca na noda vanua lomani ko Viti, ena yabaki vou kei na veiyabaki mai muri. E bibi meda veirogorogoci, ka veiciqomi ka vakaukauwataka na noda veikilai, me rawa nida walia kina na noda duidui, ka duavata meda toso vata ki liu. E dodonu meda vuli mai na veika sa yaco oti, me rawa kina nida tara e dua na Viti e vinaka cake, vei ira kece na lewena. 6. Eso era se vakataroga tiko ga na kaukauwa vakalawa ni Matanitu Tu Vakawawa. Sa dodonu meda rokova na lawa ni noda vanua, ka ciqoma na lewa ni Mataveilewai Levu, ka dusia ni sa dodonu vakalawa na nodra vakatulewa kei na ka era a vakayacora na Turaga na Peresitedi ena nodra digitaka na Matanitu Tu Vakawawa. 7. Eso era na sega ni duavata, ia qo sa vakatulewa ni Mataveilewai; ka kena i balebale ni matanitu qo, ka yavutaki ena nodra digidigi na Turaga na Peresitedi, e donu vakalawa. O ira era rarawataka na vakatulewa oya, era sa kauta na nodra kudru ki na Mataveilewai ka da rokova na nodra dodonu mera kitaka vakakina. Me vaka ni noda i tavi meda rokova na lawa, au nuitaka ni ko ni na rokova na lawa ka sa vakadeitaka na matanitu tu vakawawa me yacova na veidigidigi levu ka tarava. 8. Na neitou vakatulewa vakamatanitu, vakalawa, ena gauna qo sa baleti keda raraba. Na Bose ni Turaga e sega ni cala vakalawa me vaka era tukuna eso. Na Bose ni Turaga e tiki bibi ni Bose Vanua kei na Bose Levu Vakaturaga ka tauyavutaka na SDL ni a se cicivaka tiko na matanitu. E kurabuitaki gona kina ni so na Turaga ka tauyavutaka, ka tokona na Bose ni Turaga, ena gauna era a Minisita voli kina ena matanitu ni SDL, era sa mai saqata tale tiko na Bose ni Turaga. 9. Ena gauna oqo au via vakamacalataka na kedrau i sema na matabose qo, kei na yavutu ni veisau, bula sautu kei na toso ki liu e Viti. Na yavutu ni veisau (People’s Charter) sa ciqomi mai vei ira na lewenivanua, ni oti na kena veitalanoataki raraba me vaka e vakaitavi kina na Matabose ni Vueti Viti. 10. Na ‘fomu’ ka ciqomi ena i ka 10 ni Tiseba, e vakaraitaka ni ra ciqoma e 342,592 mai vei ira na kena 533,782 ka tautauvata ni 64.2 na pasede ni wiliwili ni uabula. 11. Qori na i wiliwili ka tarai mai ena Okosita ki na i ka 10 ni Tiseba, 2008. Na yavutu ni veisau kei na kena veitalanoataki e tarai ira e 80% ni uabula ka 64% era tokona. Kena i balebale, ni ra sa tokona e dua na i wiliwili levu ni lewenivanua, na yavutu ni veisau me vakatau kina na i tosotoso ki liu. Oni sa kila tiko niu a via okati keda kece ena veivosakitaki ni yavutu ni veisau, ia eso, me vaka na SDL kei na veiliutaki eso ni Lotu Wesele era kauta vakapolitiki ka sega ni via vakaitavi ena vuku ni qiqo ni nodra nanumi ira ga. 12. Kemuni saka na Turaga kei na Marama, au nuitaka ni koni na ciqoma na nodra lewa na lewenivanua, ka koni na vakayagataka na nomuni veiliutaki vinaka me vakavotukanataki kina na nodra gagadre na lewenivanua. 13. Ena noqu i vola ni veisureti vei kemuni au a vakaraitaka tiko kina niu gadreva meda mai veitalanoa, meu vakaraitaka kina na i tuvatuva sa biuta koto na Matanitu, kei na sala sa nanumi meda sa muria me kune kina na sautu kei na toso ki liu, me noda kece na lewe ni vanua e Viti, na i taukei ka vaka kina ko ira na dui kaikai era sa mai lewe ni noda vanua lomani oqo. Au a vakaraitaka talega niu gadreva meu vakaraitaka na i tuvatuva ni Matanitu Tu Vakawawa, me baleta na kena vakasukai na veiliutaki kina lewe ni vanua. 14. Na cakacaka me baleta na kena vakasukai kina lewenivanua, a tekivutaki sara ena gauna a tekivu buli kina na Yavu ni veiqaravi ka vakatokai na Charter. Na kena tuvai ni gacagaca kece ka tiki ni Charter ena gauna edaidai, era vakanamata kece, ki na kena vakasukai na veiliutaki ni matanitu vei ira na lewenivanua. E tuvai tu ena yavu oqori na veika lelevu, ka nanuma na matabose ni Vueti Viti ni dodonu me na vakayacori taumada ni bera ni vakayacori na veidigidigi. 15. E dua na vakatutu levu ka tiko ena i vola oqori, oya na kena veisautaki na i vakarau ni veidigidigi, ka ra sa laki vakamacala oti kina vei kemuni o ira na matailawalawa ka ra taleva na noda Viti, me ra kauta yani vei kemuni na kena i tukutuku, ka kumuna mai na nomuni vakanananu. 16. Sa tu talega na vakatutu ena vuku ni veika e dodonu me qaravi, ka me tiko rawa ni bera ni qai caka na veidigidigi. 17. Keitou sa vakadeitaka ni dodonu me qaravi taumada na kena vakavinakataki na veiqaravi vakamatanitu, me kau laivi na cakacaka butobuto ni veivaqumi kei na cakacaka vakailawaki, ni vinakati taumada me sudrai cake na noda vakaitavi na i taukei ena cakacaka ni veivakatorocaketaki, ni gadrevi me caka taumada na cakacaka lelevu ni veivakatorocaketaki me vakarawarawataka na veitaratara kei na kena kau ni noda i voli ki na veimakete. 18. Ia, ni toso tiko na cakacaka oqori sa toso tale tikoga na cakacaka ni Matanitu me tuvai na noda i tuvatuva me matata kina na noda i lakolako, me yacova yani na veidigidigi. Na i tekivu ni cakacaka oqori era a veisureti kina na Turaga Peresitedi kina i soqosoqo levu ni Matanitu Veiwekani na Commonwealth ka vakakina na Matabose Levu kei Vuravura me rau liutaka na veivosaki ni kena veisautaki na i vakarau ni veidigidigi. 19. Na berabera ni nodrau vakatulewa mai na i soqosoqo e rua oqori, ka sa mani kacivi kina edua na nodra bose na i liuliu vakapolitiki ni noda vanua me ra mai vakaraitaka na veika era nanuma me baleta na veidigidigi. E tinikava na i soqosoqo vakapolitiki era a mai vakaitavi, ka ra vakaraitaka kina na nodra nanuma. Sa tomani tiko na cakacaka oya ena kena vakasokumuni vata tiko na vakatutu, ka rau qarava tiko ko Robin Nair kei Sitiveni Halapua. 20. Ko ni sa na rogoca ni ratou a tiko voli e Viti ena macawa sa oti na matailawalawa ni Minisita ni Veivanuatani ena veimatanitu ena pasivika, mera mai qaqa na i tuvatuva oqori. Au a vakaraitaka vei ira, na ka saraga au vakaraitaka tiko edaidai, ni dodonu me veisautaki na i vakarau ni veidigidigi me kau laivi na cakacaka butobuto ni veivaqumi, me vakavinakataki na vatuka ni bula ni bera na veidigidigi. Sa nanumi tiko me na vakaduria e dua na nodra matabose na Peresitedi ka rau na liutaka na mata mai na Commonwealth ka vaka kina na matabose levu kei vuravura, me veivosakitaka na ka me baleta na veidigidigi. Ni sa matata oya, sa na qai vakaroti na valenivolavola ni veidigidigi me vakarautaka na veidigidigi e Viti. Sa vakaraitaki talega mai, ni na taura tiko e tinikarua ki na tinikalima na vula na gauna ni vakavakarau ni bera ni vakayacori na veidigidigi. 21. Ia, na matanitu Tu Vakawawa sa toso tikoga na nona veiqaravi, ka sega ni tu vakawawa me yacova ni sa macala na vakatulewa mai na nodra matabose na Turaga na Peresitedi. Ko ni sa na rogoca tiko, ni sa toso tikoga na cakacaka ni kena vakavinakataki na gacagaca kece sara ni matanitu, na veika ka dodonu me se qaravi e na veiyabaki sa oti. E saga matua na matanitu me kauta laivi na veivakaduiduitaki vakamatatamata ka vesuka tu na noda bula, ka vakasucuma na cakacaka butobuto ni veivaqumi. Ena i tuvatuva vakailavo ni yabaki ka tu mai, sa tuvai koto kina e vica na i tuvatuva me na qaravi. Ni oti na kena kacivaki na i tuktuku vakailavo ni yabvaki vou, e vuqa na tabana vakadaunivika, vakailavo talega era marautaka na i tukutuku oqo ni vinaka vei keda kece na lewe i Viti, ni koto kina na lalawa vakaituvatuva ka na walia na nodra leqa na dravudravua. 22. Au gadreva me’u na vakaraitaka talega eke ni so vei ira na tabana ni i vola itukutuku, vakabibi na Fiji Times, Nai Lalakai, na TV One kei na Fiji Sun, edau nodra i vakarau mera tabaka na i tukutuku sega ni dodonu ka veicalati kei na ka dina e yaco tiko kei na ka vinaka kece esa vakayacori oti, ka caka tale tikoga ena gauna oqo. 23. Sa nanumi tiko me tokitaki na kena taukeni na loga ni mahogany, kivei ira na i taukei ni qele, ka na saga matua na matanitu me raica me kakua ni lailai sobu mai na 90%, na veika era rawata na i taukei ni qele mai na i yau levu oqo. Era sagai mera vakaitavi na i taukei ni qele, e na cakacaka ni ta i yaya ka vakayagataki kina na mahogany. Sa lewa na matanitu me sa vakayagataki ko Vanualevu, Taveuni, Lau, Lomaiviti, Kadavu, Rotuma, Rabi kei Kioa, mera vagalalataki mai na saumi vakacavacava ko ira na kabani, era vakaduri bisinisi kina. Sa nuitaki ni na veivakauqeti na lalawa oqo, vei ira na via vakaduri bisinisi ka na vukea na nodra bula torocake na lewe ni veivanua oqori. E rauta ni 90% ni qele e noda na i taukei, ia e sega se lailai sara na kena i vakaraitaki ni noda bula raraba. E yaga meda vulica na kena cakacakataki na qele me rawati kina na noda tiko vinaka. Oqo ena noda teya se lisitaka. 24. Sa vakadonuya talega na Matanitu me ra vukei ena saumi vakacavacava, na kabani ka ra na lewena na i taukei. Oqo ena vakauqeti ira na dau vakaduri bisinisi me ra vakaitavitaki na i taukei e na nodra bisinisi. 25. Ena gauna e daidai e rauta ni 90% na veiotela e tara e Viti e tara ena qele ni Taukei. Ia, e lailai wale sara na ka era rawata mai kina na i taukei ni qele. Sa lewa na matanitu ke ra vakaitavi taki na i taukei ni qele ena kena cicivaki na veiotela vovou ka me ra taukena e 25% ni kabani era na vagalalataki na kabani oqo mai na saumi i vakacavacava. Na kena i naki oqo, mera vakauqeti na kabani ni Otela ena nodra vakailavotaki na i taukei ni qele. 26. Sa nanuma tale tikoga na matanitu, me vakavinakataki na veigaunisala lelevu ni noda vanua, na gaunisala mai Suva ki Nadi ki Rakiraki me na vakavinakataki. Ena simedetaki na gaunisala mai Wairiki ki Dreketi, simedetaki talega na 22km mai Savusavu, ka vakakina na gaunisala e na Sigatoka Valley ka vakacavari na kena simedetaki na Kings Highway. Oqo e vica walega na i tuvatuva e sa tiko. 27. Eso na veika yaga sa vakayacora oti talega na Matanitu me vaka: • Na kena dola na makete ni talevoni ka sa curu mai kina na Digicel. Sa tu na vakanuinui ni na so tale era na curu mai. • Sa mai vakavuna na lutu sobu ni talevoni ka dodonu me sa na lutu talega nai sau ni caka bisinisi raraba. • Sa saumi tiko oqo e rauta ni 4% ni lavo ni lisi ena kena vakavoui na vei lisi ka sa mai cava ka lako vakadodonu na i lavo oqo vei ira na i taukei ni qele. Oqo ena nodratou cakacakavata na CBUL, NLTB kei na Matanitu. • Sa vakaroti ki na NLTB na lisi kece ni vakaduri bisinisi ka duidui mai na qele ni teitei me lavaki kina na i sau e veiganiti kei na vakduri bisinisi (Comercial Rates). 28. Oqori na veituvatuva lelevu, sa nanuma tiko na matanitu, me qaravi me baleta na kena vakasukai na veiliutaki vakamatanitu kivei ira na lewenivanua ka na tomana tiko na i vakamacala me baleta na Charter ko ira na kena i vakailesilesi ka ra na vosa tiko e na yakavi edaidai ni oti na gunuti. 29. Keitou na tu vakarau, o au kei iratou na lewe ni NCBBF me keitou veivuke ena saumi ni nomuni vakatataro na Turaga kei na marama me baleta na ulutaga bibi oqo. Ni sa tiko saka na Turaga na Peresitedi, na Turaga Bale na Tui Vuda. Ni tiko na Turaga na i Liulliu ni Bose ni Turaga, na Minisita ni Veika Vakaitaukei. Ni tiko na Turaga na Marama Bale na Turaga kei na Marama na Lewe ni Bose ni Turaga Ni tiko na Lewe ni Matabose ni ‘Vueti Viti Me Vinaka Vei Keda Kece Kemuni na Turaga kei na Marama. 30. Au sa mai vosa vakabalavu tiko ena delamuni ena yakavi edaidai, ka sa vaka saka toka oya na kena levu. ------------------- |
|
|
 |
     |
