ITAUKEI - STATEMENT BY PERMANENT SECRETARY FOR HEALTH & MEDICAL SERVICES DR. JAMES FONG - 05.09.21

iRogo ni Veidewavi ni Mate
E 156 na kisi vou vakadeitaki ena loma ni 24 na aua sa oti me yacova na 8 ena mataka nikua. E 79 na kisi mai na Yasayasavakara, 73 na kisi ena iWasewase e Loma ka 4 ena iWasewase na Tokalau.
 
Sa 4 tale na kisi vou ni COVID-19 e Kadavu, e 13 na kisi vou vakadeitaki e Naviti mai na Yatu Yasawa. Era sa vakatikitikitaki taucoko tiko na kisi qo.
 
Mai na iotioti ni rogo, e 696 na lewenivanua era sa bula, kena ibalebale ni sa 15,997 na kisi vakadeitaki. E 4,522 ena iWasewase e Loma, 11,164 ena Yasayasavakara, 4 ena iWasewase na Vualiku (Macuata) kei na 307 ena iWasewase na Tokalau (era tiko kece e Kadavu). Sa tekivu dikevi na ivakarau ni kena cakacakataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ka namaki me na tubu vakaiyauyau na iwiliwili ni lewenivanua era bula ena gauna ena qaravi kina na veivakadeitaki.
 
Sa 47,795 na kisi ena gauna a tekivu veidewavi kina na matetaka ena Evereli ni 2021. Sa 47,865 na kisi e Viti me tekivu mai na vula o Maji ni 2020, sa bula e 31,041.
 
Na lewenivanua era vakaleqai ena COVID-19
E sega ni dua na kisi ni leqa ena COVID-19 me kacivaki yani nikua. Ia, e vaqaqai tiko ena gauna qo e 2 na leqa.
 
Sa 508 taucoko na leqa mai na COVID-19 e Viti. E 506 na lewenivanua era leqa me tekivu ena Evereli ni yabaki qo. E yaga moni kila ni ratou gadreva na timi ni vakadidike vakavuniwai me na qaravi ena loma ni 4 na siga na vaqaqai, vakadeitaki kei na kacivaki ni kisi era sa leqa me qai cakacakataki kina na ivakatautauvata ni leqa ena loma ni 7 na siga. Qo ena yavutaki mai na tikinisiga ni leqa me rawa ni vukea me taucoko na itukutuku sa sokumuni nibera ni kaburaki. Ena ika30 ni Okosita, ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 4 na leqa ena COVID ena dua na siga. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 1 na leqa ena COVID ena iWasewase e Loma ka 3 ena Yasayasavakara.
 
E 319 tale ga na tauvi COVID-19 era sa leqa mai na mate bibi sa tauvi ira rawa tiko; qo era sega ni oka mera leqa ena COVID-19.
 
Na Curu e Valenibula
Ena gauna qo e 204 taucoko na tauvi COVID-19 era curu e valenibula. E 84 era curu ena Valenibulalevu e Lautoka, 17 ena Valenibula Veivuke na FEMAT ka 103 ena Valenibulalevu e Suva, St Giles kei Makoi. E 20 na tauvimate era sa tauvimate bibi, 9 sa bibi vakalevu sara vei ira na mate.
 
iRogo ni Vakadidike Vakavuniwai
Me yacova mai na ika4 ni Sepiteba, 2021, E 5,329 taucoko na lewenivanua era vakadikevi ka 239 e tauri na nodra sabolo ena veivanua ni vakadidike vakavuniwai tudei ena loma ni 24 na aua sa oti. Sa 541,848 taucoko era sa dikevi vakavuniwai ka 91,405 sa tauri na nodra sabolo me yacova mai nikua. Ena vanua ni vakadidike veitosoyaki, sa 2,837 sa vakadidiketaki vakavuniwai ka 90 na sabolo e tauri. Sa 819,504 taucoko na levu ni lewenivanua era sa vakadidiketaki vakavuniwai me yacova mai nikua ka 72,871 sa tauri na nodra sabolo.
 
iRogo ni Vakadidiketaki ni Sabolo
E 339,443 taucoko na levu ni sabolo sa vakadidiketaki rawa me tekivu mai na Evereli ni 2021 ka 382,304 na levu kece ni sabolo sa vakadikevi rawa me tekivu mai ena Maji ni 2020. Sa 1,297 taucoko na sabolo vakadidiketaki ena ika4 ni Sepiteba. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 1,377 na sabolo e vakadidiketaki ena dua na siga se 1.6 mai na 1,000 na lewenivanua. Na tauri sabolo vakamacawa sa 10.7 mai na 1,000 na lewenivanua, se sivita tiko ga na nodratou vakatutu na WHO oya me 4 mai na 1000 ena veimacawa. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 19.7 na pasede ni kisi vakadeitaki, qo sa lutu tiko na iwiliwili, ia se vakatakilai tiko ga na tubu tawakilai ni veidewavi ni mate.
 
iRogo ni Veicula
Me yacova mai na ika3 ni Seviteba, sa 566,210 na lewenivanua era sa cula ena imatai ni cula ka 299,943 ena ikarua ni cula. E kena ibalebale ni sa 96.5 na pasede ni lewenivanua e gadrevi era sa cula ena imatai ni cula ka 51.1 na pasede era sa cula ena ikarua ni cula. Sa vakarau me mai vakacavari na ituvatuva ni imatai ni veicula, qo me vukea na nodra qaravi na veitikotiko era se lewe lailai tiko na sa cula ka me vakadodonutaki na iwiliwili ni lewenivanua e dodonu mera cula ena ituvatuva ni veicula sa taurivaki tiko.

Ni raica ena vatavata ni veicula ni Tabacakacaka ni Bula na iwiliwili ni lewenivanua era sa cula vakadua kei ira sa cula vakarua ena noda vanua, vaka kina na veiwasewase lelevu (divisional) kei na veiwasewase lalai (sub-divisional). Ena rawa ni o raica na vatavata qo ena http://bit.ly/3h2JfCZ
 
Veika me baleta na matetaka
Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, sa 263 na kisi vou ena dua na siga se 297 na kisi mai na 1 na milioni na lewenivanua ena dua na siga. Mevaka sa kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula, ni na sega ni vakayagataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ena veisiga me vakaraitaka na veidewavi ni mate e Suva – Nausori. Sa wanonova matua tiko na Tabacakacaka ni Bula na veidewavi totolo ni mate e Suva – Nausori ena kisi vakadeitaki e veisiga, na curu e valenibula kei na leqa mai na COVID.
 
Mevaka ni lutu tiko na iwiliwili ni sabolo e vakadikevi, na ivakarau ni vakadikevi ni sabolo ena noda vanua se sivita tiko ga na ivakarau eratou vakadonuya na WHO. Oya na 4 na sabolo mai na 1,000 na lewenivanua ena dua na macawa (se 3,500 vakacaca na sabolo e vakadikevi ena dua na macawa). Sa na veisautaki na ituvatuva ni tauri sabolo ena veitikotiko kevaka e tubu tiko ga na iwiliwili ni tauvimate bibi ka volekata yani na itagede ni kena rawa ni tarovi na matetaka.
 
iVakasala raraba
Tauvimate bibi ena COVID-19
Era se leqa tiko ga mai vale na lewenivanua e bibi vei ira na COVID-19 se ra qai gole mai valenibula ni sa bibi vei ira na mate. Mevaka e kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula: e 78 na pasede ni vakaleqai mai na COVID-19 ena gauna ni veidewavi ni matetaka qo era leqa ga mai vale, se na gauna e cicivaki kina e valenibula se ni oti ga e 2 na siga ni nodra curu – e ivakatatao ni nodra na rawa ni qaravi me ra vakabulai.
 
Na tauvimate bibi ena gadrevi me na laurai vakatotolo, ke bera na nodra qaravi ena ivakatatao ni nodra na rawa ni bula mai na tauvimate. Era ririkotaki vakalevu ni na rawa ni bibi na mate vei ira era sa sivia na yabaki 50 se o ira na tauvimate bibi mevaka na matenisuka, mateniuto, mateniivi, levulevu sivia, se tikobibi. 
 
Kevaka e ririkotaki vakalevu nio na tauvimate bibi ka vakila na ivakatakilakila ni COVID-19 mevaka na vuvu, savuniucu, katakata, mosinitilotilo, momosi na yago, mosiniulu, sega ni vakila na ikanakana ni kakana se boica rawa e dua na ka – kerekere mo gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai voleka mo lai dikevi. 
 
Ni sa kerei na lewenivanua mo ni kila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19, qo e okati kina na:

 
Sa vakarautaki eso na valenibula e Suva – Nausori me qaravi ira vakatabakidua na lewenivanua sa bibi vei ira na COVID-19. Kevaka o vakila se dua na nomu lewenivuvale e Suva – Nausori sa vakila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19 me gole vakatotolo ena dua na vanua e qaravi vakatabakidua kina na tauvi COVID:
- Valenibulalevu e Suva
-  Valenibula veivuke na FEMAT ena Vodafone Arena
 
Na lewenivanua e Nausori era vakila ni sa bibi na nodra tauvi COVID, me ra gole ina:
- Valeniwai e Nausori
- Valenibula e Wainibokasi
 
Ena Yasayasavakara, kerekere ni gole ena dua na valeniwai voleka kevaka oni vakila ni sa bibi vei kemuni na COVID-19.
 
Qirita na 165 kevaka o sega ni rawa ni gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai.
 
Sa tuvana vinaka tale tiko na Tabacakacaka ni Bula na ituvatuva ni veiqaravi me itataqomaki mai na COVID-19. Ena lutu ni wiliwili ni tauvimate mai na COVID era curu, sa cakacakataka tiko na Valenibulalevu e Suva me vakalesui tale na nona veiqaravi, me qaravi ira na tauvi COVID kei na sega ni tauvi COVID. Qo e okati kina na nodra qaravi o ira era dau laurai vakawasoma kei na veiqaravi e sega ni gadrevi vakatotolo e valenibula ka me taqomaki mai na COVID. Na iliuliu ni veitabana kei na matatimi ni  Veiqaravi Raraba kei na Tarovi ni Dewa ni Mate (Clinical Governance and Infection Control Teams) sa qarava tiko e dua na ituvatuva me na taurivaki vei ira na tauvimate era gadreva vakatabakidua na veiqaravi. Qo ena okati kina na nodra laurai na tauvimate kei na nodra taqomaki vata kei ira na dauniveiqaravi. Na tabana ni Special Outpatient Clinic (SOPD) sa tekivutaka e dua na vatavata ni veiqaravi ena monalivaliva. Ena vatavata qo, era qiriti na tauvimate me ra vakasalataki kei na soli ni wainimate. E vakau tale ga ena Viber na fomu ni tauridra me qaravi ena valeniwai voleka. Eso tale na veiqaravi mevaka na solidra, tauridra kei na soli ni wainimate sa qaravi ena vanua rabailevu. Na kena inaki me dola na veiqaravi raraba vakabibi na Tabana ni Mata kei na Bati ena vula o Seviteba. E vuqa na vuniwai kei na nasi ena Valenibulalevu era veiqaravi tiko ena valenibula veivuke. Na veiveisau qo e salavata kei na nodra suka na vakailesilesi ina nodra vanua ni veiqaravi.
 
Ni sa tataunaki na lewenivanua ena Vualiku, sa ka bibi mo ni rogoca na ivakasala ka tomana na kena vakamuri na iwalewale ni tataqomaki mai na COVID. Mevaka ni kisi kece ena Vualiku e sema ina veiqaravi mai Nabouwalu ka sa mai vakatarai na veitosoyaki se tomani tiko ga na veivaqaqai ena vuku ni 3 na kisi ena itikotiko e Namara Tiri ka voleka ena tauni o Labasa. Sa vaqaqacotaki na iwalewale ni tataqomaki ena icurucuru kece ena Vualiku, e ririkotaki tiko ga na kena dewa na mate ena veitikotiko. Na veicula kei na kena rokovi na walewale kece ni tataqomaki mai na COVID e itatarovi vinaka mai na kena veidewavi na mate.
 
Vei kemuni ena veiyanuyanu, sa veitataunaki tale na Tabacakacaka ni Bula me kua na veitosoyaki vakailoa ena gole mai kei na lesu yani e Viti Levu. Na ivakaro kece ni veitosoyaki sa taurivaki tiko e tarova na ririko ni kena dewa yani na mate ena veitikotiko. Keitou sa kerea mera vakamuri na ivakaro eso sa soli tiko yani. Sa kerei tale na nomuni veitokoni na turaganivanua mo ni tukutuku mai kevaka oni kasamitaka eso na veitosoyaki ena nomuni veitikotiko. Me vakarautaki tale ga eso na ituvatuva ni korotini/veivakatikitikitaki ena nomuni veitikotiko. Sa kerei mo ni tokona na cula; e dredre na vakatotolotaka na veicula ena gauna ni matetaka vaqo ka sa gadrevi kina na nomuni veitokoni.
 
Vei kemuni ena veivanua tale e Viti, me kua ni vakavuna na noda beca na iwalewale ni tataqomaki mai na COVID na veisau ni gauna ni vakatabui ni veitosoyaki kei na tosoi cake ina 20 na iwiliwili ni lewenivanua e rawa ni tiko ena somate. Dina ga ni sa vakabalavutaki na gauna ni volivoli kei na qaravi ni so tale na itavi bibi, sa veivakasalataki na Tabacakacaka ni Bula ni dei tiko ga na iwalewale ni tataqomaki. Sa railesuvi tale tiko eso na vakatatabu. Ni sa kerei me vakalailaitaki na nomuni biuta na nomuni vale. Ena gauna ni biuta kina na nomuni vale, me vakamuri tiko ga na iwalewale ni tataqomaki mevaka na tokari ni ubinigusu kei na ucu, sava vakawasoma na liga ena sovu kei na wai se na isavaniliga vakawainimatetaki. Me rokovi na veiyawaki me 2 na mita ka mo ubia na gusumu ni o vu se suru; qo e se bibi tiko ga ena noda taqomaki mai na COVID-19.
 
Vinaka.