ITAUKEI - STATEMENT BY PERMANENT SECRETARY FOR HEALTH & MEDICAL SERVICES DR. JAMES FONG - 06.09.21

 iRogo ni Veidewavi ni Mate
E 128 na kisi vou vakadeitaki ena loma ni 24 na aua sa oti me yacova na 8 ena mataka nikua. E 78 na kisi mai na Yasayasavakara, 45 na kisi ena iWasewase e Loma ka 5 ena iWasewase na Tokalau.
 
Sa 5 tale na kisi vou ni COVID-19 e Kadavu, e 1 na kisi vou vakadeitaki e Naviti mai na Yatu Yasawa. Era sa vakatikitikitaki taucoko tiko na kisi qo.
 
Mai na iotioti ni rogo, e 1,687 na lewenivanua era sa bula, kena ibalebale ni sa 14,404 na kisi vakadeitaki. E 3,399 ena iWasewase e Loma, 10,689 ena Yasayasavakara, 4 ena iWasewase na Vualiku (Macuata) kei na 312 ena iWasewase na Tokalau (era tiko kece e Kadavu). Sa tekivu dikevi na ivakarau ni kena cakacakataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ka namaki me na tubu vakaiyauyau na iwiliwili ni lewenivanua era bula ena gauna ena qaravi kina na veivakadeitaki.
 
Sa 47,923 na kisi ena gauna a tekivu veidewavi kina na matetaka ena Evereli ni 2021. Sa 47,993 na kisi e Viti me tekivu mai na vula o Maji ni 2020, sa bula e 32,728.
 
Na lewenivanua era vakaleqai ena COVID-19
E 12 na kisi ni leqa ena COVID-19 me ripotetaki ena ika27 ni Jiulai ina ika5 ni Seviteba 2021. E 4 na leqa e ripotetaki ena Yasayasavakara kei na 8 ena iWasewase e Loma. E 3 ratou se leqa ena vula o Jiulai ia a mani soli bera na ivola vakadinadina ni mate.
 
Na imatai ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 90 e Navua a leqa ga e vale ena ika5 ni Seviteba 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikarua ni leqa ena COVID-19 e dua na goneyalewa yabaki 28 e Lautoka. A laurai ena Valenibulalevu e Lautoka ni a taqa sivia na nona icegu. A leqa ena ika4 ni Seviteba 2021 ni oti e 8 na siga ni nona curu. Sebera ni cula na goneyalewa qo.
 
Na ikatolu ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 90 e Nadi a leqa ga e vale ena ika3 ni Seviteba 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikava ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 58 e Nausori a leqa ga e vale ena ika2 ni Seviteba 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikalima ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 56 e Suva. A laurai ena Valenibulalevu e Suva ni a taqa sivia na nona icegu. E ka ni rarawa ni a leqa ena ika4 ni Seviteba 2021 ni oti e 3 na siga ni nona curu. Sebera ni cula na turaga qo. Na kisi qo se vaqaqai tiko, ni mai cava na veivaqaqai sa vakadeitaki vakavuniwai ni leqa ena COVID-19.
 
Na ikaono ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 62 e Suva a leqa ga e vale ena ika28 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikavitu ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 69 e Suva a leqa ga e vale ena ika30 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikawalu ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 57 e Suva a leqa ga e vale ena ika27 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikaciwa ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 69 e Suva. A laurai ena Valenibulalevu e Suva ni a taqa sivia na nona icegu. E ka ni rarawa ni a leqa ni oti e 12 na siga ni nona curu. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikatini ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 43 e Rakiraki. A laurai ena Valenibula e Rakiraki ni a taqa sivia na nona icegu. Ratou a cicivaki koya ena Valenibulalevu e Suva na timi ni veiqaravi vakavuniwai. E ka ni rarawa ni a leqa ni oti e 7 na siga ni nona curu. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikatinikadua ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 74 e Suva a leqa ga e vale ena ika5 ni Seviteba 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikatinikarua ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 93 e Tavua a leqa ga e vale ena ika31 ni Okosita 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
E 19 tale ga na tauvi COVID-19 era sa leqa mai na mate bibi sa tauvi ira rawa tiko; qo era vakadeitaki vakavuniwai ni sega ni oka mera leqa ena COVID-19. Era vakadeitaka na Vuniwai ni vu ni nodra leqa na mate bibi a sa tauvi ira rawa tiko.
 
Sa 520 taucoko na leqa mai na COVID-19 e Viti. E 518 na lewenivanua era leqa me tekivu ena Evereli ni yabaki qo. E na yaga moni kila ni ratou gadreva na timi ni vakadidike vakavuniwai me na qaravi ena loma ni 4 na siga na vaqaqai, vakadeitaki kei na kacivaki ni kisi era sa leqa me qai cakacakataki kina na ivakatautauvata ni leqa ena loma ni 7 na siga. Qo ena yavutaki mai na tikinisiga ni leqa me rawa ni vukea me taucoko na itukutuku sa sokumuni nibera ni kaburaki. Ena imatai ni Seviteba, ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 4 na leqa ena COVID ena dua na siga. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 1 na leqa ena COVID ena iWasewase e Loma ka 3 ena Yasayasavakara.
 
E 338 tale ga na tauvi COVID-19 era sa leqa mai na mate bibi sa tauvi ira rawa tiko; qo era sega ni oka mera leqa ena COVID-19.
 
Na Curu e Valenibula
Ena gauna qo e 195 taucoko na tauvi COVID-19 era curu e valenibula. E 82 era curu ena Valenibulalevu e Lautoka, 14 ena Valenibula Veivuke na FEMAT ka 99 ena Valenibulalevu e Suva, St Giles kei Makoi. E 24 na tauvimate era sa tauvimate bibi, 6 sa bibi vakalevu sara vei ira na mate.
 
iRogo ni Vakadidike Vakavuniwai
Me yacova mai na ika5 ni Seviteba, 2021, E 1,859 taucoko na lewenivanua era vakadikevi ka 214 e tauri na nodra sabolo ena veivanua ni vakadidike vakavuniwai tudei ena loma ni 24 na aua sa oti. Sa 543,707 taucoko era sa dikevi vakavuniwai ka 91,619 sa tauri na nodra sabolo me yacova mai nikua. Ena vanua ni vakadidike veitosoyaki, sa 138 sa vakadidiketaki vakavuniwai ka 20 na sabolo e tauri. Sa 819,642 taucoko na levu ni lewenivanua era sa vakadidiketaki vakavuniwai me yacova mai nikua ka 72,891 sa tauri na nodra sabolo.
 
iRogo ni Vakadidiketaki ni Sabolo
E 340,217 taucoko na levu ni sabolo sa vakadidiketaki rawa me tekivu mai na Evereli ni 2021 ka 383,078 na levu kece ni sabolo sa vakadikevi rawa me tekivu mai ena Maji ni 2020. Sa 774 taucoko na sabolo vakadidiketaki ena ika5 ni Seviteba. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 1,377 na sabolo e vakadidiketaki ena dua na siga se 1.6 mai na 1,000 na lewenivanua. Na tauri sabolo vakamacawa sa 10.7 mai na 1,000 na lewenivanua, se sivita tiko ga na nodratou vakatutu na WHO oya me 4 mai na 1000 ena veimacawa. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 18.7 na pasede ni kisi vakadeitaki, qo sa lutu tiko na iwiliwili, ia se vakatakilai tiko ga na tubu tawakilai ni veidewavi ni mate.
 
iRogo ni Veicula
Me yacova mai na ika3 ni Seviteba, sa 566,210 na lewenivanua era sa cula ena imatai ni cula ka 299,943 ena ikarua ni cula. E kena ibalebale ni sa 96.5 na pasede ni lewenivanua e gadrevi era sa cula ena imatai ni cula ka 51.1 na pasede era sa cula ena ikarua ni cula. Sa vakarau me mai vakacavari na ituvatuva ni imatai ni veicula, qo me vukea na nodra qaravi na veitikotiko era se lewe lailai tiko ka me ra railesu eso na itikotiko era ripotetaki ni sivia na 100 na pasede na sa cula. Ena vica na siga mai qo, sa na tekivu vakadodonutaki na iwiliwili ni lewenivanua e dodonu mera cula ena ituvatuva sa taurivaka tiko na timi ni veicula.
 
Ni raica ena vatavata ni veicula ni Tabacakacaka ni Bula na iwiliwili ni lewenivanua era sa cula vakadua kei ira sa cula vakarua ena noda vanua, vakakina na veiwasewase lelevu (divisional) kei na veiwasewase lalai (sub-divisional). Ena rawa ni o raica na vatavata qo ena http://bit.ly/3h2JfCZ
 
Veika me baleta na matetaka
Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, sa 255 na kisi vou ena dua na siga se 288 na kisi mai na 1 na milioni na lewenivanua ena dua na siga. Mevaka sa kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula, ni na sega ni vakayagataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ena veisiga me vakaraitaka na veidewavi ni mate e Suva – Nausori. Sa wanonova matua tiko na Tabacakacaka ni Bula na veidewavi totolo ni mate e Suva – Nausori ena kisi vakadeitaki e veisiga, na curu e valenibula kei na leqa mai na COVID.
 
Mevaka ni lutu tiko na iwiliwili ni sabolo e vakadikevi, na ivakarau ni vakadikevi ni sabolo ena noda vanua se sivita tiko ga na ivakarau eratou vakadonuya na WHO. Oya na 4 na sabolo mai na 1,000 na lewenivanua ena dua na macawa (se 3,500 vakacaca na sabolo e vakadikevi ena dua na macawa). Sa na veisautaki na ituvatuva ni tauri sabolo ena veitikotiko kevaka e tubu tiko ga na iwiliwili ni tauvimate bibi ka volekata yani na itagede ni kena rawa ni tarovi na matetaka.
 
Na yadravi kei na tauri ni sabolo e Kadavu sa laurai kina e 126 na kisi vou. E rawati qo ena misini na Gene Expert kei na RDT. Sa bula e 255 ka ra sa vasukai mai valenibula. Mai na 195 na kisi vakadeitaki, e 132 era sega ni ririkotaki, e 25 era ririkotaki ka 38 era ririkotaki vakalevu. Sa yadravi ira tiko na timi mai na Tabcakacaka ni Bula. E 5 sa ratou bulabula ka ratou curu tiko ena valenibula e Vunisea. Me yacova mai nikua, sa vakacavari na nodra laurai kei na dikevi vakavuniwai na 65 na koro kei na 18 na itikotiko vagalala. E dei tiko ga na vakatatabu ni veitosoyaki ena veikoro kece e Kadavu.
 
E tomana tiko ga na timi mai na Tabacakacaka ni Bula na yadrayadravaki ena Yatu Malolo. Qo ena kena vakarautaki na vanua mera laurai kina na lewenivanua era gadreva vakatotolo na veiqaravi. Era vakararamataki tale ga na dauniveiqaravi ena Yatu Malolo. Era laurai tale tiko ga na lewenikoro e Yaro ka na dewa tale ga ina koro o Tavua kei Yanua ena vica na siga mai qo. Mai na vakadidike kei na tauri ni sabolo, e sega ni laurai e dua na kisi vou. E dei tiko ga na vakatatabu ni veitosoyaki ena Yatu Malolo.
 
Se waraki tiko ga na macala ni 362 na sabolo ena 7 na koro e Naviti. Ia, e tomani tiko ga na vakadidike kei na vaqaqai ni sema ni veitaratara vei ira na kisi vakadeitaki. E qaravi tiko ena Valeniwai e Kese e 2 na kisi ni COVID-19 tauvi niumonia (pneumonia). E tomani tiko ga na yadrayadravaki kei na vaqaqai ni sema ni veitaratara. E dei tiko ga na vakatatabu ni veitosoyaki e Naviti.
 
E kauai na Timi mai na Valeniwai e Nacula ni na rawa ni tiko na manumanu ni mate ena yanuyanu. Qo ena nona kasamitaki ni luvu e dua na kisi vakadeitaki ena koro o Yaqeta. Eratou sa cakacakavata kina kei na Matanitikina, o ira na lewenikoro ena nodra vaqarai na isema ni veitaratara e Nacula. Me yacova mai nikua, e sega ni dua na kisi se laurai e Nacula.
 
E sega ni dua na kisi vou ena itikotiko e Namara Tiri ena loma ni 24 na aua sa oti. Qo ni oti na imatai kei na ikarua ni wasewase ni vakadidike vakavuniwai kei na tauri sabolo. Mai na 9 na kisi vakadeitaki, e 5 sa bula ka ra sa suka i vale, e 4 eratou se curu tiko e valenibula. Ena qaravi nimataka ena veitikotiko na ikatolu ni wasewase ni vakadidike vakavuniwai kei na tauri sabolo. E dei tiko ga na vakatatabu ni veitosoyaki ena vanua vakatabui kei na tauni o Labasa.
 
iVakasala raraba
Tauvimate bibi ena COVID-19
Era se leqa tiko ga mai vale na lewenivanua e bibi vei ira na COVID-19 se ra qai gole mai valenibula ni sa bibi vei ira na mate. Mevaka e kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula: e 78 na pasede ni vakaleqai mai na COVID-19 ena gauna ni veidewavi ni matetaka qo era leqa ga mai vale, se na gauna era cicivaki kina e valenibula se ni oti ga e 2 na siga ni nodra curu – e ivakatatao ni nodra na rawa ni qaravi me ra vakabulai.
 
Na tauvimate bibi ena gadrevi me na laurai vakatotolo, ke bera na nodra qaravi ena ivakatatao ni nodra na rawa ni bula mai na tauvimate. Era ririkotaki vakalevu ni na rawa ni bibi na mate vei ira era sa sivia na yabaki 50 se o ira na tauvimate bibi mevaka na matenisuka, tubunidra, mateniuto, mateniivi, levulevu sivia, se tikobibi. 
 
Kevaka e ririkotaki vakalevu nio na tauvimate bibi ka vakila na ivakatakilakila ni COVID-19 mevaka na vuvu, savuniucu, katakata, mosinitilotilo, momosi na yago, mosiniulu, sega ni vakila na ikanakana ni kakana se boica rawa e dua na ka – kerekere mo gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai voleka mo lai dikevi. 
 
Ni sa kerei na lewenivanua mo ni kila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19, qo e okati kina na: 

 
Sa vakarautaki eso na valenibula e Suva – Nausori me qaravi ira vakatabakidua na lewenivanua sa bibi vei ira na COVID-19. Kevaka o vakila se dua na nomu lewenivuvale e Suva – Nausori sa vakila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19 me gole vakatotolo ena dua na vanua e qaravi vakatabakidua kina na tauvi COVID:
- Valenibulalevu e Suva
- Valenibula veivuke na FEMAT ena Vodafone Arena
 
Na lewenivanua e Nausori era vakila ni sa bibi na nodra tauvi COVID, me ra gole ina:
- Valeniwai e Nausori
- Valenibula e Wainibokasi
 
Ena Yasayasavakara, kerekere ni gole ena dua na valeniwai voleka kevaka oni vakila ni sa bibi vei kemuni na COVID-19.
 
Qirita na 165 kevaka o sega ni rawa ni gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai.
 
Sa tuvana vinaka tale tiko na Tabacakacaka ni Bula na ituvatuva ni veiqaravi me isasabai mai na COVID-19. Ena lutu ni wiliwili ni tauvimate mai na COVID era curu, sa cakacakataka tiko na Valenibulalevu e Suva me vakalesui tale na nona veiqaravi, me qaravi ira na tauvi COVID kei na sega ni tauvi COVID. Qo e okati kina na nodra qaravi o ira era dau laurai vakawasoma kei na veiqaravi e sega ni gadrevi vakatotolo e valenibula ka me taqomaki mai na COVID. Na iliuliu ni veitabana kei na matatimi ni  Veiqaravi Raraba kei na Tarovi ni Dewa ni Mate (Clinical Governance and Infection Control Teams) sa qarava tiko e dua na ituvatuva me na taurivaki vei ira na tauvimate era gadreva vakatabakidua na veiqaravi. Qo ena okati kina na nodra laurai na tauvimate kei na nodra taqomaki vata kei ira na dauniveiqaravi. Na tabana ni Special Outpatient Clinic (SOPD) sa tekivutaka e dua na vatavata ni veiqaravi ena monalivaliva. Ena vatavata qo, era qiriti na tauvimate me ra vakasalataki kei na soli ni wainimate. E vakau tale ga ena Viber na fomu ni vakadikevi ni dra ka me qaravi ena valeniwai voleka. Eso tale na veiqaravi mevaka na solidra, tauridra kei na soli ni wainimate sa qaravi ena vanua rabailevu. Na kena inaki me dola na veiqaravi raraba vakabibi na Tabana ni Mata kei na Bati ena vula o Seviteba. E vuqa na vuniwai kei na nasi ena Valenibulalevu era veiqaravi tiko ena valenibula veivuke. Na veiveisau qo e salavata kei na nodra suka na vakailesilesi ina nodra vanua ni veiqaravi.
 
Ni sa tataunaki na lewenivanua ena Vualiku, sa ka bibi mo ni rogoca na ivakasala ka tomana na kena vakamuri na iwalewale ni tataqomaki mai na COVID. Mevaka ni kisi kece ena Vualiku e sema ina veiqaravi mai Nabouwalu ka sa mai vakatarai na veitosoyaki se tomani tiko ga na veivaqaqai ena vuku ni 3 na kisi ena itikotiko e Namara Tiri ka voleka ena tauni o Labasa. Sa vaqaqacotaki na iwalewale ni tataqomaki ena icurucuru kece ena Vualiku, e ririkotaki tiko ga na kena dewa na mate ena veitikotiko. Na veicula kei na kena rokovi na iwalewale kece ni tataqomaki mai na COVID e isasabai vinaka mai na kena veidewavi na mate.
 
Vei kemuni ena veiyanuyanu, sa veitataunaki tale na Tabacakacaka ni Bula me kua na veitosoyaki vakailoa ena gole mai kei na lesu yani e Viti Levu. Na ivakaro kece ni veitosoyaki sa taurivaki tiko e tarova na ririko ni kena dewa yani na mate ena veitikotiko. Keitou sa kerea mera vakamuri na ivakaro eso sa soli tiko yani. Sa kerei tale na nomuni veitokoni na turaganivanua mo ni tukutuku mai kevaka oni kasamitaka eso na veitosoyaki ena nomuni veitikotiko. Me vakarautaki tale ga eso na ituvatuva ni korotini/veivakatikitikitaki ena nomuni veitikotiko. Sa kerei mo ni tokona na cula; e dredre na vakatotolotaka na veicula ena gauna ni matetaka vaqo ka sa gadrevi kina na nomuni veitokoni.
 
Vei kemuni ena veivanua tale e Viti, me kua ni vakavuna na noda beca na iwalewale ni tataqomaki mai na COVID na veisau ni gauna ni vakatabui ni veitosoyaki kei na tosoi cake ina 20 na iwiliwili ni lewenivanua e rawa ni tiko ena somate. Dina ga ni sa vakabalavutaki na gauna ni volivoli kei na qaravi ni so tale na itavi bibi, sa veivakasalataki na Tabacakacaka ni Bula ni dei tiko ga na iwalewale ni tataqomaki. Sa railesuvi tale tiko eso na vakatatabu. Ni sa kerei me vakalailaitaki na nomuni biuta na nomuni vale. Ena gauna ni biuta kina na nomuni vale, me vakamuri tiko ga na iwalewale ni tataqomaki mevaka na tokari ni ubinigusu kei na ucu, sava vakawasoma na liga ena sovu kei na wai se na isavaniliga vakawainimatetaki. Me rokovi na veiyawaki me 2 na mita ka mo ubia na gusumu ni o vu se o suru; qo e se bibi tiko ga ena noda taqomaki mai na COVID-19.
 
Vinaka.