ITAUKEI - STATEMENT BY PERMANENT SECRETARY FOR HEALTH & MEDICAL SERVICES DR. JAMES FONG - 07.09.21

07/09/2021


iRogo ni Veidewavi ni Mate
E 160 na kisi vou vakadeitaki ena loma ni 24 na aua sa oti me yacova na 8 ena mataka nikua. E 88 na kisi mai na Yasayasavakara ka 72 na kisi ena iWasewase e Loma.
 
Sa 4 tale na kisi vou ni COVID-19 e Naviti mai na Yatu Yasawa. Era sa vakatikitikitaki taucoko tiko na kisi qo.
 
Mai na iotioti ni rogo, e 440 na lewenivanua era sa bula, kena ibalebale ni sa 14,115 na kisi vakadeitaki. E 3,238 ena iWasewase e Loma, 10,748 ena Yasayasavakara, 4 ena iWasewase na Vualiku (Macuata) kei na 125 ena iWasewase na Tokalau (era tiko kece e Kadavu). Sa tekivu dikevi na ivakarau ni kena cakacakataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ka namaki me na tubu vakaiyauyau na iwiliwili ni lewenivanua era bula ena gauna ena qaravi kina na veivakadeitaki.
 
Sa 48, 083 na kisi ena gauna a tekivu veidewavi kina na matetaka ena Evereli ni 2021. Sa 48, 153 na kisi e Viti me tekivu mai na vula o Maji ni 2020, sa bula e 33,168.
 
Na lewenivanua era vakaleqai ena COVID-19
E 5 na kisi ni leqa ena COVID-19 me ripotetaki ena bogi edaidai. Na kisi kece qo era leqa ena iWasewase e Loma. Na 5 na leqa qo e tauri mai ena ika21 ni Jiulai ina ika6 ni Okosita 2021. Na kisi taucoko era qai kacivaki nikua baleta ni a soli bera na ivola vakadinadina ni nodra leqa.
 
Na imatai ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 85 e Suva a leqa ga e vale ena ika22 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikarua ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 58 e Nadera a leqa ga e vale ena ika30 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
Na ikatolu ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 61 e Makoi a leqa ga e vale ena ika4 ni Okosita 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikava ni leqa ena COVID-19 e dua na marama yabaki 73 e Kinoya a leqa ga e vale ena ika6 ni Okosita 2021. Sebera ni cula na marama qo.
 
Na ikalima ni leqa ena COVID-19 e dua na turaga yabaki 70 e Nausori a leqa ga e vale ena ika21 ni Jiulai 2021. Sebera ni cula na turaga qo.
 
E 7 tale ga na tauvi COVID-19 era sa leqa mai na mate bibi sa tauvi ira rawa tiko; qo era vakadeitaki vakavuniwai ni sega ni oka mera leqa ena COVID-19. Era vakadeitaka na Vuniwai ni vu ni nodra leqa na mate bibi a sa tauvi ira rawa tiko.
 
Sa 525 taucoko na leqa mai na COVID-19 e Viti. E 523 na lewenivanua era leqa me tekivu ena Evereli ni yabaki qo. E na yaga moni kila ni ratou gadreva na timi ni vakadidike vakavuniwai me na qaravi ena loma ni 4 na siga na vaqaqai, vakadeitaki kei na kacivaki ni kisi era sa leqa me qai cakacakataki kina na ivakatautauvata ni leqa ena loma ni 7 na siga. Qo ena yavutaki mai na tikinisiga ni leqa me rawa ni vukea me taucoko na itukutuku sa sokumuni nibera ni kaburaki. Ena ika2 ni Seviteba, ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 4 na leqa ena COVID ena dua na siga. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, e rauta ni 1 na leqa ena COVID ena iWasewase e Loma ka 3 ena Yasayasavakara.

E 345 tale ga na tauvi COVID-19 era sa leqa mai na mate bibi sa tauvi ira rawa tiko; qo era sega ni oka mera leqa ena COVID-19.
 
Na Curu e Valenibula
Ena gauna qo e 180 taucoko na tauvi COVID-19 era curu e valenibula. E 75 era curu ena Valenibulalevu e Lautoka, 12 ena Valenibula Veivuke na FEMAT ka 93 ena Valenibulalevu e Suva, St Giles kei Makoi. E 20 na tauvimate era sa tauvimate bibi, 7 sa bibi vakalevu sara vei ira na mate.
 
iRogo ni Vakadidike Vakavuniwai
E 5,839 taucoko na lewenivanua era vakadikevi ka 581 e tauri na nodra sabolo ena veivanua ni vakadidike vakavuniwai tudei ena loma ni 24 na aua sa oti. Sa 548,223 taucoko era sa dikevi vakavuniwai ka 91,760 sa tauri na nodra sabolo me yacova mai nikua. Ena vanua ni vakadidike veitosoyaki, sa 2,612 sa vakadidiketaki vakavuniwai 319 na sabolo e tauri. Sa 822,254 taucoko na levu ni lewenivanua era sa vakadidiketaki vakavuniwai me yacova mai nikua ka 73,210 sa tauri na nodra sabolo.
 
iRogo ni Vakadidiketaki ni Sabolo
E 341,499 taucoko na levu ni sabolo sa vakadidiketaki rawa me tekivu mai na Evereli ni 2021 ka 384,360 na levu kece ni sabolo sa vakadikevi rawa me tekivu mai ena Maji ni 2020. Sa 1,282 taucoko na sabolo vakadidiketaki ena ika6 ni Sepiteba. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 1,364 na sabolo e vakadidiketaki ena dua na siga se 1.5 mai na 1,000 na lewenivanua. Na tauri sabolo vakamacawa sa 10.7 mai na 1,000 na lewenivanua, se sivita tiko ga na nodratou vakatutu na WHO oya me 4 mai na 1000 ena veimacawa. Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga e rauta ni 15.2 na pasede ni kisi vakadeitaki, qo sa lutu tiko na iwiliwili, ia se vakatakilai tiko ga na tubu tawakilai ni veidewavi ni mate.
 
iRogo ni Veicula
Me yacova mai na ika6 ni Seviteba, sa 568,244 na lewenivanua era sa cula ena imatai ni cula ka 306,907 ena ikarua ni cula. E kena ibalebale ni sa 96.9 na pasede ni lewenivanua e gadrevi era sa cula ena imatai ni cula ka 52.6 na pasede era sa cula ena ikarua ni cula. Sa vakarau me mai vakacavari na ituvatuva ni imatai ni veicula, qo me vukea na nodra qaravi na veitikotiko era se lewe lailai tiko ka me railesuvi eso na itikotiko era ripotetaki ni sivia na 100 na pasede na sa cula. Ena vica na siga mai qo, sa na tekivu vakadodonutaki na iwiliwili ni lewenivanua e dodonu mera cula ena ituvatuva sa taurivaka tiko na timi ni veicula.
 
Ni raica ena vatavata ni veicula ni Tabacakacaka ni Bula na iwiliwili ni lewenivanua era sa cula vakadua kei ira sa cula vakarua ena noda vanua, vaka kina na veiwasewase lelevu (divisional) kei na veiwasewase lalai (sub-divisional). Ena rawa ni o raica na vatavata qo ena http://bit.ly/3h2JfCZ
 
Veika me baleta na matetaka
Ni vakatautauvatataki ena 7 na siga, sa 205 na kisi vou ena dua na siga se 232 na kisi mai na 1 na milioni na lewenivanua ena dua na siga. Mevaka sa kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula, ni na sega ni vakayagataki na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ena veisiga me vakaraitaka na veidewavi ni mate e Suva – Nausori. Sa wanonova matua tiko na Tabacakacaka ni Bula na veidewavi totolo ni mate e Suva – Nausori ena kisi vakadeitaki e veisiga, na curu e valenibula kei na leqa mai na COVID.
 
Mevaka ni lutu tiko na iwiliwili ni sabolo e vakadikevi, na ivakarau ni vakadikevi ni sabolo ena noda vanua se sivita tiko ga na ivakarau eratou vakatututaka na WHO. Oya na 4 na sabolo mai na 1,000 na lewenivanua ena dua na macawa (se 3,500 vakacaca na sabolo e vakadikevi ena dua na macawa). Sa na veisautaki na ituvatuva ni tauri sabolo ena veitikotiko kevaka e tubu tiko ga na iwiliwili ni tauvimate bibi ka volekata yani na itagede ni kena rawa ni tarovi na matetaka.
 
E sega ni dua na kisi vou e ripotetaki mai na Yatu Malolo ka dei tiko ga ena 45 na iwiliwili ni kisi vakadeitaki. E 25 vei ira qo era sa bula ka 20 se tauvimate tiko ga – era lewenikoro kece e Solevu. Sa vakarautaki tiko eso na isulu, iyaya ni veiqaravi kei na wainimate me na vakau ina Yatu Malolo.
 
Sa 84 taucoko na iwiliwili ni kisi vou e vakadeitaki mai na vakadikevi vakavuniwai kei na tauri sabolo ena koro o Somosomo, Kese, Muaira, Soso, Marou, Gunu kei na itikotiko e Nasoqo. Qo sa 103 taucoko na iwiliwili ni kisi vakadeitaki ena yanuyanu o Naviti. E 2 na tauvimate e ririkotaki vakalevu rau sa vukataki ina Valenibulalevu e Lautoka ka dua sa curu bibi tiko ena Intensive Care Unit. Era sa vakatikitikitaki tiko na veikisi vou ka qaravi ira tiko na vakailesilesi ni Tabacakacaka ni Bula ena veisiga.
 
E sega ni dua na kisi vou ena itikotiko e Namara Tiri ena loma ni 24 na aua sa oti. E 4 eratou se curu tiko e valenibula. E dei tiko ga na vakatatabu ni veitosoyaki ena vanua vakatabui kei na tauni o Labasa.
 
iVakasala raraba
Tauvimate bibi ena COVID-19
Era se leqa tiko ga mai vale na lewenivanua e bibi vei ira na COVID-19 se ra qai gole mai valenibula ni sa bibi vei ira na mate. Mevaka e kacivaka na Vunivola Tudei ni Tabacakacaka ni Bula: e 78 na pasede ni vakaleqai mai na COVID-19 ena gauna ni veidewavi ni matetaka qo era leqa ga mai vale, se na gauna era cicivaki kina e valenibula se ni oti ga e 2 na siga ni nodra curu – e ivakatatao ni nodra na rawa ni qaravi me ra vakabulai.
 
Na tauvimate bibi ena gadrevi me na laurai vakatotolo, ke bera na nodra qaravi ena ivakatatao ni nodra na rawa ni bula mai na tauvimate. E ririkotaki vakalevu ni na rawa ni bibi na mate vei ira era sa sivia na yabaki 50 se o ira na tauvimate bibi mevaka na matenisuka, tubunidra, mateniuto, mateniivi, levulevu sivia, se tikobibi. 
 
Kevaka e ririkotaki vakalevu nio na tauvimate bibi ka vakila na ivakatakilakila ni COVID-19 mevaka na vuvu, savuniucu, katakata, mosinitilotilo, momosi na yago, mosiniulu, sega ni vakila na ikanakana ni kakana se boica rawa e dua na ka – kerekere mo gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai voleka mo lai dikevi. 
 
Ni sa kerei na lewenivanua mo ni kila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19, qo e okati kina na: 
 
  • Taqanicegu        
  • Mosinisarisari
  • Mosiniulu me vica na siga
  • Veilecayaki, sega ni rawa ni yadra se me yadra vakadede.
  • Mamacaniyago, tebenigusu se qaqalo.
 
Sa vakarautaki eso na valenibula e Suva – Nausori me qaravi ira vakatabakidua na lewenivanua sa bibi vei ira na COVID-19. Kevaka o vakila se dua na nomu lewenivuvale e Suva – Nausori sa vakila na ivakatakilakila ni sa bibi na COVID-19 me gole vakatotolo ena dua na vanua e qaravi vakatabakidua kina na tauvi COVID:
- Valenibulalevu e Suva
- Valenibula veivuke na FEMAT ena Vodafone Arena
 
Na lewenivanua e Nausori era vakila ni sa bibi na nodra tauvi COVID, me ra gole ina:
- Valeniwai e Nausori
- Valenibula e Wainibokasi
 
Ena Yasayasavakara, kerekere ni gole ena dua na valeniwai voleka kevaka oni vakila ni sa bibi vei kemuni na COVID-19.

Qirita na 165 kevaka o sega ni rawa ni gole ina dua na vanua ni veiqaravi vakavuniwai.
 
Vinaka.